loader image
WhatsApp Destek
Merkeziyetsiz Borsa-Decentralized Exchange (DEX)

Merkeziyetsiz borsalar (decentralized exchange-DEX), doğrudan eşler arası kripto para birimi işlemlerinin güvenli bir şekilde ve bir aracıya ihtiyaç duymadan çevrimiçi olarak gerçekleşmesine izin veren bir tür kripto para birimi borsasıdır. Merkezi olmayan borsalar veya DEX'ler, kripto para birimi alıcılarının veya satıcılarının fonlarının kontrolünü herhangi bir aracıya veya emanetçiye bırakmak zorunda kalmadan ticaret yapmalarına izin veren özerk, merkezi olmayan uygulamalardır (DApp).
Merkezi olmayan borsalar başlangıçta herhangi bir otoritenin belirli bir borsada yapılan işlemleri denetleme ve onaylama ihtiyacını ortadan kaldırmak için ortaya çıkmıştır. Akıllı kontratların yardımıyla, DEX'ler otomatik emir defterlerini (order book) ve işlemleri yürütür. Bu onları gerçek birer peer-to-peer yapar. Merkezi olmayan borsalar aracılığıyla yapılan işlemlerde; banka, borsa, çevrimiçi ödeme ağ geçitleri, devlet kurumları gibi varlıkların güvenliğini ve transferini denetleyen üçüncü taraf kuruluşlar yerine blok zincirleri veya dağıtılmış defterler yer almaktadır.
Bazı yaygın çalışma yöntemleri arasında akıllı sözleşmelerin kullanılması veya order book (emir defteri) aktarımı yer alır. Başka varyasyonların kullanımı da mümkündür ve merkeziyetçiliğin oranına göre bu varyasyonlar değişir.
Kullanıcıların varlıklarını borsaya devretmeleri gerekmediğinden merkezi olmayan borsalar, borsaların hacklenmesinden kaynaklanan hırsızlık riskini azaltır.
Merkezi olmayan borsalar, fiyat manipülasyonunu veya sahte ticaret hacmini de önleyebilir ve Müşterini Tanı (KYC) gereksinimi uygulayan borsalardan daha anonim olma özelliğine sahiptir.
Merkezi Olmayan Borsalar Nasıl Çalışır?
Merkezi olmayan borsaların nasıl çalıştığını anlamak için öncelikle DEX türlerini incelemeliyiz.
On-Chain Order Book
On-Chain Order Book kullanan bir DEX'te, tüm emirlerin kaydını tutmak için atanan ağ nodeları bulunmaktadır. Ayrıca, her bir işlemi onaylamak için madencilerin çalışmasını gerektirmektedir.
Off-Chain Order Book
Off-chain Order Book kullanan bir DEX’te, işlem kayıtları merkezi bir varlıkta barındırılmaktadır. Bu tip emir defterlerini yönetmeye yardımcı olmak için “relayers” kullanılmaktadır. Off-chain emir defteri kullanan DEX’ler, diğer DEX türlerinin aksine yarı merkeziyetsizdir.
Otomatik Piyasa Yapıcıları (AMM)
Uniswap, SushiSwap ve Kyber Network gibi popüler DEX platformları tarafından kullanılan otomatik piyasa yapıcıların (AMM), emir defterine ihtiyaçları yoktur. Bunun yerine, belirli parametrelere göre işlemleri otomatik olarak yürüten likidite havuzları oluşturmak için akıllı kontratlar kullanmaktadırlar.
DEX'lerin Avantajları
DEX'ler, dijital varlık sahiplerine gelişmiş gizlilik, daha güçlü güvenlik ve daha fazla kullanıcı kontrolü sağlamaktadır.
Merkezileştirilmiş borsaların doğasında bulunan en büyük risk, hacklenebilir olmalarıdır. Merkezileştirilmiş borsaların gözetim niteliği, genellikle hackerlar ve hırsızlar için olağan hedefler olmasının ana nedeni olarak gösterilmektedir. Kullanıcılarının fonlarını platformda tutarak likiditelerini korumaktadırlar ve bu da onları büyük çaplı hırsızlığa karşı hassas hale getirmektedir. Aynı zamanda, bir olayın kendilerine ait özel anahtarların ve bağlı fonların kontrolünü kaybetmelerine neden olduğunu iddia ettikleri exit scam (çıkış dolandırıcılığı) olarak adlandırılan yöntemi uygulamalarına da olanak tanımaktadır.
DEX'ler ise bu tür risklere karşı daha az hassastır çünkü kullanıcılar özel anahtarlarını veya kurtarma seedlerini kullanmak zorunda kalmadan bu platformlarda soğuk veya sıcak cüzdanları üzerinden serbestçe trade yapabilmektedirler. En temelde, hesaplarının güvenliğini sağlamaktan sorumlu olanlar kullanıcılardır. Ek olarak, kripto para ödülünün borsa cüzdanlarında depolananlar kadar büyük olmayacağı düşünüldüğünde, hackerların bireysel kullanıcılardan fon çalması kazançlı olmayacaktır.
Tüm merkezi borsalar, Müşterinizi Tanıyın (KYC) gereksinimlerine uymak için kayıt olmayı gerektirmektedir. Bu durum ise kripto para sahiplerini, kişisel verilerini borsalara vermeye zorlamaktadır. DEX’ler herhangi bir merkezi otorite tarafından korunmadıkları için KYC protokollerini kullanmaya gerek yoktur. Bu nedenle çoğu DEX bunu uygulamaz. DEX'ler, işlem yapan kullanıcılarına gizlilik sağlar.
Kullanıcılar DEX’lerde, fonlarının tam kontrolüne sahiptir ve bunları istedikleri gibi kullanabilirler. Borsaların varlıklarını dondurması veya para çekme işlemlerini engellemesi gibi endişeler DEX'lerde nadiren olmaktadır. Tüm merkezi olmayan borsaların eşit şartlarda oluşturulmadığı ve pratikte yarı merkezi olmayandan tamamen merkezi olmayana kadar çeşitlilik gösterebileceğini de unutmamak gerekir.
DEX'lerin Dezavantajları
Ne kadar devrimci olsalar da merkezi olmayan borsaların dezavantajları da var. Merkeziyetsiz borsa seçimi yaparken bu dezavantajları göz önünde bulundurmakta fayda var.
İşlem Hızı
Alım satım taleplerinin işlenmeden önce ağa yayınlanması ve madenciler tarafından onaylanması gerekliliği nedeniyle DEX'lerdeki emirlerin işlenmesi yavaş olabilir. Kripto para birimlerinin değerlerindeki değişikliklerden dolayı işlemin gerçekleşmemesi ya da fiyat kayması yaşanması riski yüksektir.
Aynı zamanda public order book ile ilgili "Front-Running" endişesi vardır. Böyle bir durumda kullanıcılar, mevcutta bekleyen işlemlerden daha önce kendi işlemlerinin gerçekleştirilmesi için daha yüksek gaz ücretleri ile işlem başlatabilirler.
Likidite Sorunları
Likidite konusunda DEX'ler genellikle sorun yaşamaktadır çünkü merkezi borsaların aksine, likiditeleri büyük ölçüde platformda aktif olarak işlem yapan kullanıcı sayısına bağlıdır. Ayrıca, çoğunlukla ticareti kolaylaştırmak için hareket edebilecekleri herhangi bir fona erişimleri yoktur. Öte yandan, merkezi olmayan finans (DeFi) alanı, DEX'lerin kullanabileceği likidite havuzları aracılığıyla bu duruma bir çözüm bulmuştur.
DEX’ler güvenlik, rahatlık ve gizlilik sağlasa da merkezi borsaların uğraştığı tüm sorunları çözecek sihirli bir değnek olmadığını unutmamakta fayda var. Teknolojik gelişmelere bağlı olarak sürekli gelişen DeFi’den dolayı ilerleyen yıllarda merkeziyetsiz borsaların tüm dezavantajları ortadan kalkabilir ancak yine de traderların, yatırımlarını yönetirken mevcut dezavantajları göz önünde bulundurmalarında fayda vardır.
bitcoin
Bitcoin (BTC) $ 63,728.07
ethereum
Ethereum (ETH) $ 3,056.46
tether
Tether (USDT) $ 1.00
bnb
BNB (BNB) $ 555.91
solana
Solana (SOL) $ 142.28
usd-coin
USDC (USDC) $ 1.00
staked-ether
Lido Staked Ether (STETH) $ 3,057.74
xrp
XRP (XRP) $ 0.503767
dogecoin
Dogecoin (DOGE) $ 0.15407
the-open-network
Toncoin (TON) $ 6.08
cardano
Cardano (ADA) $ 0.468984
shiba-inu
Shiba Inu (SHIB) $ 0.000023
avalanche-2
Avalanche (AVAX) $ 34.70
wrapped-bitcoin
Wrapped Bitcoin (WBTC) $ 63,759.08
tron
TRON (TRX) $ 0.110067
bitcoin-cash
Bitcoin Cash (BCH) $ 476.99
polkadot
Polkadot (DOT) $ 6.68
chainlink
Chainlink (LINK) $ 13.94
internet-computer
Internet Computer (ICP) $ 14.01
matic-network
Polygon (MATIC) $ 0.67313
litecoin
Litecoin (LTC) $ 81.03
near
NEAR Protocol (NEAR) $ 5.57
uniswap
Uniswap (UNI) $ 7.49
leo-token
LEO Token (LEO) $ 5.80
dai
Dai (DAI) $ 1.00
aptos
Aptos (APT) $ 9.43
ethereum-classic
Ethereum Classic (ETC) $ 26.09
mantle
Mantle (MNT) $ 1.14
first-digital-usd
First Digital USD (FDUSD) $ 1.00
blockstack
Stacks (STX) $ 2.45
filecoin
Filecoin (FIL) $ 6.14
okb
OKB (OKB) $ 55.05
crypto-com-chain
Cronos (CRO) $ 0.123046
stellar
Stellar (XLM) $ 0.111626
cosmos
Cosmos Hub (ATOM) $ 8.15
renzo-restaked-eth
Renzo Restaked ETH (EZETH) $ 3,085.24
render-token
Render (RNDR) $ 7.91
arbitrum
Arbitrum (ARB) $ 1.12
immutable-x
Immutable (IMX) $ 2.04
vechain
VeChain (VET) $ 0.040473
dogwifcoin
dogwifhat (WIF) $ 2.91
bittensor
Bittensor (TAO) $ 439.36
hedera-hashgraph
Hedera (HBAR) $ 0.08034
maker
Maker (MKR) $ 2,950.84
kaspa
Kaspa (KAS) $ 0.113352
injective-protocol
Injective (INJ) $ 28.11
the-graph
The Graph (GRT) $ 0.256864
ethena-usde
Ethena USDe (USDE) $ 1.00
optimism
Optimism (OP) $ 2.23
wrapped-eeth
Wrapped eETH (WEETH) $ 3,168.59
fetch-ai
Fetch.ai (FET) $ 2.11
pepe
Pepe (PEPE) $ 0.000005
monero
Monero (XMR) $ 116.56
theta-token
Theta Network (THETA) $ 2.06
fantom
Fantom (FTM) $ 0.692712
celestia
Celestia (TIA) $ 10.66
arweave
Arweave (AR) $ 27.62
thorchain
THORChain (RUNE) $ 5.37
lido-dao
Lido DAO (LDO) $ 1.99
rocket-pool-eth
Rocket Pool ETH (RETH) $ 3,371.43
coredaoorg
Core (CORE) $ 1.99
bitget-token
Bitget Token (BGB) $ 1.24
sui
Sui (SUI) $ 1.33
gala
GALA (GALA) $ 0.0442
sei-network
Sei (SEI) $ 0.554767
quant-network
Quant (QNT) $ 105.15
mantle-staked-ether
Mantle Staked Ether (METH) $ 3,138.15
beam-2
Beam (BEAM) $ 0.027406
jupiter-exchange-solana
Jupiter (JUP) $ 1.05
algorand
Algorand (ALGO) $ 0.175144
whitebit
WhiteBIT Coin (WBT) $ 9.63
ethena
Ethena (ENA) $ 0.968367
floki
FLOKI (FLOKI) $ 0.000139
flow
Flow (FLOW) $ 0.876777
bitcoin-sv
Bitcoin SV (BSV) $ 65.89
neo
NEO (NEO) $ 18.26
aave
Aave (AAVE) $ 85.54
flare-networks
Flare (FLR) $ 0.032271
bittorrent
BitTorrent (BTT) $ 0.000001
ether-fi-staked-eth
ether.fi Staked ETH (EETH) $ 3,055.01
dydx-chain
dYdX (DYDX) $ 2.28
tokenize-xchange
Tokenize Xchange (TKX) $ 14.12
singularitynet
SingularityNET (AGIX) $ 0.865094
elrond-erd-2
MultiversX (EGLD) $ 40.93
ondo-finance
Ondo (ONDO) $ 0.745465
wormhole
Wormhole (W) $ 0.588988
zebec-protocol
Zebec Protocol (ZBC) $ 0.020966
ronin
Ronin (RON) $ 3.17
ecash
eCash (XEC) $ 0.000051
axie-infinity
Axie Infinity (AXS) $ 6.95
the-sandbox
The Sandbox (SAND) $ 0.44164
bonk
Bonk (BONK) $ 0.000015
ribbon-finance
Ribbon Finance (RBN) $ 1.00
havven
Synthetix Network (SNX) $ 2.96
chiliz
Chiliz (CHZ) $ 0.108673
tezos
Tezos (XTZ) $ 0.984736
ordinals
ORDI (ORDI) $ 45.03
worldcoin-wld
Worldcoin (WLD) $ 4.91
gatechain-token
Gate (GT) $ 6.84
conflux-token
Conflux (CFX) $ 0.232704